داش قاپی
دوشوندوکلریمین پارچالارینی هردن ایستهدیـییم کیمی یازیرام
داش قاپی
دوشوندوکلریمین پارچالارینی هردن ایستهدیـییم کیمی یازیرام
چاغداشلاشما!
هر گون، یئنی بیر باخیش دونیا اوزونه آچیلیر. یئنی باخیشلار بیلگیدن توتوب، توپلومسال داورانیشلارا دک اوزانیب. بیلگیدن اوزاق قالدیغیمیز اوچون، هر یاندان گلسه، گؤزیومولو هه دئییریک. بیلگیلر یاشامیمیزا یانسییان چاغلار، ائتگیلنمکلر باشلاییرلار.
چاغداشلاشماق، باتی آدلانان اؤلکهلردن آخیب گلدیـیی اوچون، چاغداشلاشانلاری باتی بویاییر. بو بویاقدان بیرلرینین خوشو گلیر، بیرلرینین آجیغی. آنجاق گوندملشمهیین سئلی بوتون وریانلاری آشیریر. بیردن گؤرورسن ایستهمهینلر بئله چاغداشلاشیبلار.
گؤرونن، چاغداشلاشماقدان قورتولاجاغیمیز یوخ دیر. باشقا یاندان چاغداشلاشماق بیزی باشقا بویاییر. هر اونایلدن اون ایله خئیلک، دهییشیریک. دئیینه-دئیینه گئییریک، یئییریک، بَزهنیب دوزهنیریک. آشیقلاری آتیب، توپلاری توتوروق. ابهلری دولدوروب، تورلاری قوروروق. قئیینجلری قویوب، کمرلری تاخیریق. سازلاری آسیب، تئلویزیونا باخیریق. تندیرلری دولدوروب، دویولری آسیریق.
چاغداشلاشماق اوزوندن اؤزگهلشمکدن قورتولماق اوچون، بلکه چاغداشلاشماغی منیمسهییب بویامیزین پایینی چوخالتمالیییق. یوخسا اؤزوموزو تانیمادیغیمیز گون یئتیشهبیلر.
وارلیق
بیر نفرین وارلیغینی نه دئمک دیر؟ وارلیق دئدیکده، بیر نفرین نهکیوارینی دئییرم!. سیز اؤزونوزه باخین، گؤرون نهلر وارینیز دیر. وارلیقلارینیزی سیرالایین. سیرالانماغین باشیندا، نهییز دوراجاق؟ او دا سیزین گؤروشونوزه باغلی دیر. وارلیقلاریزین ایچینده، باشقالاریلا اورتاق اولان وارلیقلارینیز دا واردیر، تک وارلیقلارینیز دا . تکجه سیزین اولان وارلیقلاری دئییرم(سیز بللندیرین). بیر سیرا وارلیقلار سیزه وئریلیب، بیر سیرالارینی دا اؤزونوز قازانیب.
وارلیقلارینیزی دهیرلندیردیکده، هانسی وارلیقلارینیزی اؤنملی دهیرلندیریرسیزمی؟ سیزه وئریلن وارلیقلاری یوخسا قازاندیغینیز وارلیقلاری؟ هانسی وارلیقلارا دئیه بیلرسیز بو منیم وارلیغیم دیر. سیزین اولان وارلیقلاری نئجه یئیهلهنه بیلرسیز؟ هر بیر وارلیغینیزی قورایا بیلرسیزمی؟ قوروماق دئدیکده، بو دونیادا اولان سورجده دئییرم. اؤلوب گئتدییینیزدهکیلرله ایشیم یوخ دیر.
وارلیق ساندیغینیزلارین نه قدری سیزه باغلی قالا بیلرلر. یانی سیزیله تعریفلنه بیلینیرلر. سیز واریزسا، وارلیقلارینیز دا وار، سیز یوخسیزسا وارلیقلارینیز یوخ دیر. وارلیغینیزدان پای آلماق ایستهسهلر هانسیلارینی پایلاشماق ایسترسیز. هانسیلارینی اؤزونوزه ساخلارسینیز.
باشقالارینی اؤز وارلیغینیز سایا بیلرسیزمی؟ اؤز وارلیغینیز سایدیغینیز کیمسهلری نئجه قورویا بیلرسیزمی؟ هاراجان قورویا بیلرسیزمی؟ سیزین قوروماغینیز، قورونان کیمسهلرین وارلیقلارینی هدهلهیه بیلرمی یوخسا یوخ؟ قورودوغونوز کیمسهلر، قورودوغونوز قورونماغی ایستهمهسهلر نئجه؟ نه زامان باشقالاری سیزین وارلیغینیزدان چیخا بیلرلر؟
باشقالارینی وارلیغینیز سایدیقدا، سیز باشقالارینا وارلیق اولا بیلرسیزمی؟ سیزی قوروماق ایستهسهلر قورونارسیزمی؟ قورونماقلار سیزی سیخسا، قورویانلارلا نئجه داورانارسیز. اؤزونوز بوتون وارلیق اولماق اوچون باشقالارین وارلیقلاریندا قورتولمالیسینیز یوخسا قالمالیسینیز؟
سون سورغو، وارلیق آدلاندیردیقلارینیز، نه زامان وارلیق دیرلار، نه زامان وارلیق دهگیللر؟
گونئی آذربایجاندا دیلچیلیک
گونئیآذربایجاندا دیل، سیستئملی اؤیرهدیلمهدیـیینه گؤره اؤیرهنیب، اؤیرهدنلری سورونلارلا اوز-اوزه دیرلر. ایلک اؤیرنمکلر، یوخاری یاشدا اولدوغوندان اؤترو، اؤیرهنیم راحاتجاسینا ایچهریلشمیر. دیلین اؤیرهنمهسی تئکنیکی یؤن گؤتورور(یوخاری یاشدا اؤیرنمک تئکنیکی اولور). تئکنیکی ده باجاریغا چئویرمک اوچون، چوخ چابا گرکیر. هر کس بو چابانی گؤرستمهدیـیی اوچون، دیله واقت قویانلار، یان-یؤورهلریندهکیلردن چوخ بیلدیکلری اوچون، اونلارا اؤیرتمنلیک ائلهیه بیلیرلر. بئله بیر دوروم تکجه بیزیم دوروموموزدا اولان توپلوملاردا گؤرونه بیلر. هر بیر اؤیرتمن اولان، اولدوغو یئردن، دیلین هر نهیینه یاناشماغی، اؤزونه حاق بیلیر. البت بئله یاناشما قاچیلمازدیر.
بو آرادا، تورکیهایله، قوزئی آذربایجانین قایناقلاریندان فایدالانماق، گونئیدهکی دیله یاناشانلارین ایشلرینی یولا سالا بیلیر. بئله ده اولمالیدیر. نییه کی، بو اؤلکهلرده، دیل قوروملاری واردیر. یوخاری یاشدا بیزه مسئله اولانلاری، اونلار مکتبلرده اوشاق چاغلاریندان اؤیرنمهیه باشلاییبلار. بیزلرله اونلارین آرالاریندا بو قدر آرا واردیر.
آنجاق، تورکیهیه گلدیکده، ایستانبول آغیزینی معیار گؤتوردوکده، ایستر-ایستهمز بیزله اوزاقلاشدیلار. بیزه یاخین اونلارین دوغولارینداکی آغیزلاریلا، آنادولونون اورتا آغیزلاری ایدی. عئینی زاماندا، گونئیده ایشلنن بیر چوخ سؤزلوک ده، اونلارین سؤز داغارجیقلارینین دیشیندا قالدی. او اوزدن، بو گون اورتدیکلری سؤزجوکلرینی قارشیلیغینی، بلکه گونئیده تاپماق اولا.(البت، تورکیهنین ایراندا اولان تورکلرین سؤزجوکلریندن فایدالانماقلاری اولوب، آنجاق آذربایجانین گؤبهیینده یوخ، خلج تورکلرله، قاشقای تورکلرینده اولوب). داها دوغروسو تورکیه ده، گونئی آذربایجانی(دیل، کولتور باخیمیندان دئییرم) گؤرمهمزلیکدن گلیب.
قوزئی آذربایجانلا بیزیم آرامیزدا هئچ فرق اولمادیغینا گؤره، اوردا اولانلاردان چوخ فایدالانا بیلریک. آنجاق اونلارین یاناشمالاری دیله، روس دیلچیلرین ائتگیلری آلتیندا اولدوقلارینا گؤره بیر اوزاقلاشما یاراندی. اوزاقلاشما دئدیکده، گلیشمه سورهجینده یارانان سؤزجوکلرده اولدو. بیر ده قوزئی آذربایجاندا فارسلا عرب دیللریله تانیش اولمادیقلاریندان اؤترو، اوردا یاشایان دیلده، روس اولمایان هر بیر سؤزجویو، تورک سؤزجویو اولاراق منیمسهدیلر. منیمسهمهسهلر ده، بئله آلقیلا دیلار.
گونئیده دیله یاناشانلار، اوچ سیستئمدن (اوچونجو سیستئم ده فارس دیلچیلییین ائتگیسینده یارانان سیستئم دیر، بو یاناشما کئچمیشده چوخ یایقین ایدی، آنجاق ایندی بیر آز آزالیب) بیری ایله، یاناشدیقلاری اوچون، بیر-بیرلریله آنلاشا بیلمیرلر. بوندان باشقا، دیله یاناشانلارین چوخو، دیلی ایکینجی درجه اؤنمسهدیکلری اوچون، ایکینجی درجهلی واقت قویورلار. بیرلری سوسیولوژی، بیرلری ادبیات، بیرلری فلسفه، بیرلری پولیتیک، بیرلری فولکولورو بیرینجی درجهلی منیمسهدیکلری اوچون، واقتلارینین چوخونو اونلارا قویورلار(هم اوخوماقدا، هم فیکیرلشمکده). ایکینجی درجهلی منیمسهدیکلرینه باخمایاراق، بیرینجی درجهلیلر کیمی دیله گؤره گؤروشلرینی دئییرلر.
گونئی آذربایجانا بیرینجی درجهلی، دیلچیلر گرهکیر. بلکه ده بیرینجی درجهلیلر واردیر، آنجاق ایکینجی، یا دا منه تای اوچونجو درجهلی دیله یاناشلارین یاناشمالارینی سرتجه گؤردوکده، گؤروشلرینی اورتایا قویماقدان چکینیرلر!.
دوزسؤز چیلیک(DÜZSÖZ ÇİLİK)
دونیادا سؤزلری تکجه دوز اولان سؤز، آداملاری، قوروملاری دوولتلری تانیییریق. سؤزلری تک دوزسؤز اولانلاری، بلکه دونیانین آداملاری ساییندا دئیه بیلک( یادیزدان چیخماسین، من بو سؤزو، اؤز آچیمدان باخدیقدا دوز بیلیرم!). دونیا ساییندا اولماسینی بئله آچیقلامالییام. هر بیر آدامین دورومولا باغلی، تکجه دوزسؤزلرین سینیرلاری بللهنیر. بیرینین سؤزو دونیانین تکجه، دوزسؤزو اولور. بیرینینکی، اؤزل دینه باغلیاولان آداملارینین تکجه دوزسؤزو ، باشقاسینین بیر اؤلکهنین تکجه دوزسؤزو اولور، ها بئله توت گئت آشاغییا، بیرینین ده اؤزونه تکجه دوزسؤزو اولور.
دوزسؤزو، بللهنیلن سینیرلارا یانسیتماغا، گوج آراجلاری قوللانیلیر. هر کسین کسری ده آراجلارا باغلی اولور. بو گونکو دونیادا ایلهتیشیم(اؤزللیکده مئدیا) آراجلاری دوزسؤزلری دوز گؤسترمهیه ان گوجلو آراجلار ساییلیر. هر بیر دوزسؤز دانیشان، تکجه دوزسؤز بیلدییینی نهقدر آراجلاردان یارارلانا بیلسه یئرینه اوتورتدوراجاق.
بو آرادا، گؤروشو اولمویان بیری، دونیادا اولان بوتون آداملارین گؤروشلرینی آلا بیلمک ایمکانی اولوب، تکجه دوزسؤز دانیشانلارین، نئجه دوشوندوکلرینی بیر چیزگیده گؤستهره بیلسه، دونیادا اولان آداملارین ساییندا پارالئل جیزیقلاری چکمهلی اولاجاق(گئنه یادیزدان چیخماسین بو منیم گؤروشوم دیر!). جیزیقلارا باخدیقدا اینسانلارین بیر-بیرلرینی ائشیتمکلری، اینسانلارین چئورهلرینده اولان، گوجلره باغلی اولدوغو گؤرسنیلهجک.
هر کسین قولو گوجلو اولسا، چکدییی جیزیق دا بؤیوک اولاجاق.
من بو یازینین باشلیغینی دهییشدیم، سیز بو یازییا وئردیییم باشلیقدان باشقا، نه باشلیق وئررسیز؟
داغی تانیماق
کئچن هفته جوما، سحر تئزدن، 4 نفرلیک داغا چیخدیق. بو داغا چیخماقلا، قاباقکی داغا چیخماقلارین نئچه فرقی وار ایدی. بیرینجیسی؛ اوتلاری تانیییب، اونلارلا ایلگیلننله داغا چیخیردیق، ایکینجیسی اؤزوم اوتلاری تانیماق ایستهییردیم، اوچونجوسو؛ داغا چیخمیردیم کی داغا چیخمیش اولام، بلکه داغی تانیماغا داغا چیخیردیم.
سحرین سرین واقتی داغین اتهیینه، یئتیشدیییمیزه گؤره، تمیز هاوانی قوجاق-قوجاق ایچهرییه اؤتوروردوک. داغین باشلانیشین یوققوشا اولدوغونا گؤره، نفسیمی آلدی. آمما او یوققوشانی سووشدوغوموزدان سونرا، داغ یوموشالدی. داغ اوتلاری چیخمیشدیلار. باشلانیشدا زریش کؤلو وارایدی، زریشین یارپاقلاری تیکانلی اولور، آنجاق اونو خابینا چکدیکده، تیکانلار اله باتمیر. یئرده کنگرده وارایدی. اوتلارین هامیسی سوتول ایدیلر، آغیزدا اریییب گئدیردیلر. کنگرین ده، یارپاقلاری تیکانلی اولور، اونون کؤکونو یئییرلر(یئمهلی ده اولور ها)! یوخاری چیخدیقدا، یئملیکلر یئره سریلمیشدیلر. ایکی اوچ جورهایدی لر. یئملییی قاباقجادان دا تانیییردیم. باشیمیز اوتلارا، کوللارا قاریشمیشدی، یولون نئجه سووشدوغون بیلمیردیک. بیر آز گئدندن سونرا، بیر هامارلیق یئره یئتیشدیک. کئچن ایل ده گلمیشدیک، آنجاق واقتیمیز آز اولدوغو اوچون، ایلگیلنه بیلمیردیم.
هامارلیقدا، قاینالتی اوچون اوتورماغیمیزا اوردا ماشینلا گلنلر انگل اولدولار. بیر آز داها گئتمهلیدیک. یاواش-یاواش یوخارییا گئتدیک. یولدا، کهلیک اوتو وارایدی. کهلیک اوتونون کوللاری یارپاقلانمامیشدیلار. اوشقونلوغا یئتیشمیشدیک، اوشقونلو جوجرمهمیشدیلر، خیردا قابالاقلار آتلا پیتلا گؤرونوردو. اوشقونلوغو سووشدوروب، گئتدیکدن سونرا داغدان آخان چایلارا یئتیشیردیک. هر درهدن بیر چای آخیردی، قارلارا دا یاخینلاشمیشدیق، یاواش-یاواش چایین قیراغینا یئندیک.
چایین قیراغیندا تورشکله، یارپیز وار ایدی. یارپیزلار ایکی جور ایدی، سو قیراغینداکیلارلا، سودان آرالیلار فرقلی ایدیلر. یولداشلار، یارپیزلا تورشک دهییردیلر. من ده چایین قیراغیندا اوتورموشدوم، چایا قولاق آسیردیم. هم ده باخیردیم. چای دوشوندوروردو، چوخدان ایدی، او جور دینج یئرده، یئنگیجه درهده چایا قولاق آسمامیشدیم.
فارسلارین شاعیرلرینین بیرینین سؤزو یادیما دوشدو("بر کنار جوی نشستن و گذر عمر دیدن" "چای قیراغیندا اوتوروب، عومورون سووشماسینی گؤرمک")، بیردن یادیما دوشدو. اونلار یاخشی آنلامدا ایشلتمهمیشدیلر بو دئییمی. بیر بئله یئر تاپیب، اؤتورب چایا قولاق آسیب، باخماق، منیم اوچون اولاغان اوستو بیر آن ایدی. سولارین چاخناییشلی آخماقلاری، هر بوروقدا، قیراغا یوللانان سولار، اوچوروملاردا، شیرراتانلاری یارادان سولار، بونلارین هامیسی هم باخیلمالی ایدی هم گؤرمهلی، هم دوشونولمهلی ایدی.
اؤزوموزله سو آپارمیشدیق، چای قویوب، آپاریغیمیز سویولا قاینادیب، دملهمهییمیز، چایی دادیخدیرمیشدی، چایی یئره بوشالدیب، چایین سویولا قایناتماغیمیز، داماغیمزدا اولان اودون چایینین دادینی قایتاردی.
قاییدان باش دا، گئدن باش تکین، یولو بیلمهدیک. ایشیم-ایشیم ایفلیکجه دن ده دردیک، هامارلیق یئرده قازآیاغی وار ایدی. بیر شوربالیق دا قازآیاغی دردیک. هامارلیغین دیبینده، بیر چوبان، داوارلاری یایمیشدی. شوربایسین تئزپیشیرن(زودپز) ده اودون اوستونده پیشیردی.
گون اورتادا، قاییدیردیق. بیز قاییداندا، گلنلر دوزولموشدولر گلیردیلر. اؤزلری ایله ده، بؤللو یئمک گتیریردیلر. بیر یئر تاپیب، یئییب، ایچیب، کیپ-کیپه گؤز-گؤزه دینجهلهجکمیشلر!